2021-07-06

ekoMałopolska – sukcesy i wyzwania

Jest Pan wnukiem budowniczych Nowej Huty. Jak zmieniła się ta dzielnica Krakowa od czasu, gdy właśnie tam zaczynał Pan pracę w samorządzie?

Tomasz Urynowicz, Wicemarszałek Województwa Małopolskiego: Lekko poszerzyłbym perspektywę do przeszło trzech minionych dekad. Huta pod względem ekologicznym zmieniła się w tym okresie bardzo, choć mieszkańcy nie wszystkimi zmianami się zachwycają. Przede wszystkim spadł poziom zanieczyszczeń generowanych przez głównego swego czasu pracodawcę i truciciela, czyli kombinat metalurgiczny. Równolegle z rozwojem technologii oraz ograniczaniem produkcji huta coraz mniej truje, choć nadal od czasu do czasu pojawiają się niepokojące sygnały o awariach. Bolesną ceną za te zmiany, którą zapłacili mieszkańcy dzielnicy, była jednak utrata miejsc pracy. Warto pamiętać też o tym, że Huta na tle całego Krakowa wypada wyjątkowo dobrze, jeśli chodzi o ilość zieleni. Jej najstarsza część (czyli dzisiejsza Dzielnica XVIII) zaprojektowana została z myślą o mieszkańcach, a nie zyskach deweloperów, a i na terenie powstających później osiedli sadzono o wiele więcej drzew, niż na budowanych obecnie. Dzięki temu z każdym kolejnym rokiem proporcje zieleni na terenie nowohuckich dzielnic rosną. Dziś to miasto ogrodów. Wyzwaniem pozostają zanieczyszczone i zaniedbane tereny po kombinacie. Dobrze skomunikowane z pozostałymi częściami miasta i uzbrojone mogą dać zarówno nowohuckim dzielnicom, jak i całemu Krakowowi mocny impuls rozwojowy, niezwykle potrzebny w czasie popandemicznego kryzysu. Niestety, ciąży nad tym terenem jakieś fatum, a może brakuje po prostu determinacji, aby z etapu pięknych i ambitnych planów przejść nareszcie do ich realizacji.

Dzięki programom, których był Pan inicjatorem, takich jak ekoMałopolska czy „Małopolska bez plastiku”, region jest jednym z krajowych liderów w dziedzinie walki o czyste powietrze i troski o bardziej zieloną przyszłość. Czy to głównie kwestia świadomości mieszkańców budowanej przez działania samorządu i skuteczną edukację?

Zdecydowanie rola mieszkańców Małopolski jest tutaj nie do przecenienia. Mieszkańcy naszego regionu wykazują się największą świadomością ekologiczną w całym kraju – wynika z badań Polskiego Instytutu Ekonomicznego. Aż 65 proc. mieszkańców województwa zdaje sobie sprawę z konsekwencji oddychania zanieczyszczonym powietrzem i wie, jakie są jego źródła. Dla porównania w województwie lubuskim zaledwie 11 procent wie o zanieczyszczeniach powietrza, którym oddycha. Jeszcze ciekawszych danych dostarczył raport, opracowany przez Instytut Badań Rynkowych i Społecznych IBRiS na zlecenie Zarządu Województwa Małopolskiego na przełomie października i listopada 2020 r., Dowiedzieliśmy się m.in., że ponad 89 proc. mieszkańców województwa wie o istnieniu uchwały smogowej dla Małopolski, a ponad 81 proc. ocenia wprowadzone przepisy antysmogowe dobrze lub bardzo dobrze. Sondaż pokazuje także, że mieszkańcy regionu chcą lepszego powietrza w miejscowościach uzdrowiskowych (78,4 proc.), a za najważniejsze zadanie gmin uważają pomoc osobom najuboższym w płaceniu rachunków za ogrzewanie przyjazne środowisku (72,1 proc.) Małopolanie cenią sobie również pomoc ekodoradcy przy wypełnianiu wniosków o dofinansowanie do wymiany pieca (61 proc.) i wyborze ekologicznego źródła energii (57,5 proc). Procentuje tu rzeczywiście działalność edukacyjna i promocyjna regionu, prowadzona w ramach projektu ekoMałopolska. Jednak wciąż pozostaje sporo do zrobienia w sferze praktycznej. Wymiana tzw. kopciuchów, na którą Uchwała antysmogowa dla Małopolski daje czas do końca roku 2022, w wielu gminach postępuje sprawnie, ale są i takie, które w roku 2019 nie zlikwidowały ani jednego paleniska na węgiel i nie prowadzą kontroli spalania odpadów.

Co do Małopolski bez plastiku – to deklaracja przyjęta przez Sejmik Województwa Małopolskiego, dzięki której już od ponad roku w Urzędzie Marszałkowskim i samorządowych jednostkach organizacyjnych używany jest wyłącznie papier ekologiczny, a podczas spotkań i wydarzeń zrezygnowano z wszelkich plastikowych jednorazówek, jak widelce, kubeczki i butelki z wodą czy sokiem. Tzw. zielone zamówienia publiczne nakładają podobne obowiązki na kontrahentów samorządu Małopolski. Jednak najbardziej efektywnym działaniem w celu zmniejszenia ilości śmieci jest tzw. gospodarka o obiegu zamkniętym, gdzie odpad jednego producenta staje się surowcem dla drugiego. Małopolska dąży do wprowadzenia tego modelu, został już przyjęty regionalny Plan Gospodarki Odpadami, realizowany jest projekt SYMBI „Symbioza przemysłowa na rzecz zrównoważonego rozwoju regionalnego i efektywnego gospodarowania zasobami w gospodarce o obiegu zamkniętym”.

Sukces programów na rzecz środowiska zależy w dużej mierze od partnerów społecznych, takich jak np. Krakowski Alarm Smogowy. Kwestię współpracy z takimi organizacjami samorząd województwa traktuje bardzo poważnie.

Bardzo poważnie traktujemy każdą inicjatywę mieszkańców, dlatego współpraca z organizacjami pożytku publicznego czy stowarzyszeniami typu KAS, Aeris Futuro, Czysta Polska czy franciszkański Brat Słońce jest integralną częścią projektu ekoMałopolska. Aby umożliwić działanie NGO-som, Zarząd Województwa Małopolskiego ogłasza Otwarte Konkursy Ofert dla instytucji pożytku publicznego na dofinansowanie działań proekologicznych.

W województwie działa Rada ds. ekoMałopolski, realizowany jest także szereg „miękkich” działań, budujących świadomość i kształtujących prośrodowiskowe nawyki turystów i mieszkańców. Do komunikacji z mieszkańcami służą internetowa TV ekoMałopolska oraz profil ekoMałopolski w mediach społecznościowych. Co roku obywa się kampania społeczna „Nie zaśmiecaj mojego domu”, której celem jest zwrócenie uwagi na to, jaką krzywdę wyrządzają zwierzętom śmieci pozostawiane w lasach i przy szlakach turystycznych.  Akcji edukacyjnej w mediach towarzyszą sugestywne plakaty, eksponowane m. in. przy wejściach na szlaki i w budynkach parków narodowych, krajobrazowych oraz w nadleśnictwach.

Mówi Pan, że sprawiedliwa transformacja energetyczna to jedno z największych wyzwań, przed którym staje dziś Małopolska. Dlaczego jest ono tak istotne?

Stopniowe odejście od energii pozyskiwanej ze spalania węgla na świecie, w Europie i Polsce jest sprawą nie podlegającą dyskusji. Ważne, by transformacja energetyczna odbywała się płynnie i możliwie bez negatywnych skutków społecznych. Potrzebne są nam większe ambicje środowiskowe, ale również większa dyspozycja środków m.in. na nowoczesne inwestycje czy szkolenia zawodowe. Ogromną szansę upatrujemy w pozyskaniu środków z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji UE.

Już październiku 2019 r. samorząd Małopolski rozpoczął realizację projektu START, w ramach którego eksperci unijnej Platformy Regionów Węglowych w Transformacji pomogli w wypracowaniu 4 projektów pilotażowych, łagodzących skutki społeczno–gospodarczej transformacji energetycznej, do realizacji w zachodniej części regionu. Od stycznia bieżącego roku Małopolska jako jedyny region w Europie rozpoczęła realizację drugiego programu unijnego LIFE – „Wdrażanie Regionalnego Planu Działań dla Klimatu i Energii” o budżecie ponad 70 mln zł. Przygotuje on m. in. grunt do transformacji energetycznej regionu zgodnie z wytycznymi UE. Działania w tym kierunku prowadzone są bardzo intensywnie.

Aby Małopolska mogła skorzystać z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji UE, musi przygotować  Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji. W tym celu powołany został specjalny interdyscyplinarny zespół, a do współpracy zaproszono 37 przedstawicieli świata nauki, biznesu, administracji rządowej i samorządowej oraz organizacji pozarządowych. Robocza wersja Planu powstanie do końca bieżącego roku. Nadzór nad przygotowaniem Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji został mi powierzony jako Pełnomocnikowi Zarządu ds. Sprawiedliwej Transformacji. Projekty do realizacji w ramach Funduszu Sprawiedliwej Transformacji przygotuje LIFE IP EKOMAŁOPOLSKA. Będą to pilotażowe rozwiązania obejmujące m.in.: niskoemisyjną transformację rynku urządzeń grzewczych, przygotowanie regionalnego centrum kompetencji wspierającego powiaty i gminy, a także pilotaże w zakresie klastrów energetycznych, spółdzielni energetycznych, biogazowni rolniczych oraz wykorzystania biomasy odpadowej. W powiatach małopolskich powstanie sieć doradców ds. klimatu i środowiska. Planuje się także stworzenie siatki współpracy oraz wymiany doświadczeń na poziomie lokalnym, regionalnym i międzynarodowym w dziedzinie przeciwdziałania zmianom klimatu i łagodzenia ich skutków. Zostanie opracowana interaktywna mapa potencjału OZE dla Małopolski i Śląska. Projekt realizowany będzie przez Województwo Małopolskie do 31 grudnia 2030 r., a jego partnerami zostali: Ministerstwo Rozwoju, Województwo Śląskie, Akademia Górniczo-Hutnicza, Europejskie Centrum Czystego Powietrza, Kraków, Tarnów, Nowy Sącz oraz 18 małopolskich powiatów.

Według danych GUS w województwie małopolskim w 2018 roku z oczyszczalni ścieków korzystało 66,6% ogólnej liczby ludności. Lokuje to województwo na 14 miejscu w kraju. Czy w tej dziedzinie następuje jakaś poprawa?

Oczywiście, już w roku 2019 według danych GUS z oczyszczalni ścieków korzystało blisko dwa i pół miliona z niespełna trzech i pół miliona mieszkańców Małopolski – czyli ok. 73%. To oznacza poprawę o 10%. Przede wszystkim jednak z roku na rok wzrasta liczba gospodarstw podpiętych do systemowej kanalizacji. W roku 2019 z sieci kanalizacyjnej korzystało ok 63. proc. mieszkańców Małopolski i jest ona stale rozbudowywana. Nasz region realizuje także Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych, z naciskiem na korzystanie i tworzenie nowoczesnych, ekologicznych oczyszczalni. 

Małopolska jest regionem, który ma duże osiągnięcia w obszarze "zielonego" transportu. Powiedzmy może parę słów o tym, co ma do zaoferowania amatorom turystyki rowerowej.

To prawda, nasz region stawia na zrównoważony transport – zapewniają go m.in. 4 linie Kolei Małopolskich, łączące największe i najpopularniejsze miasta oraz 600 km tras rowerowych VeloMalopolska. Trasy zostały dostosowane do każdego rowerzysty, niezależnie od kondycji. 60% z nich to drogi odseparowane od ruchu samochodowego, pozostałe 40% to drogi o niskim natężeniu ruchu samochodowego lub wygodne “szutrówki”. Do tego dochodzi ok. 3 tys. km szlaków rowerowych, w tym popularny Szlak wokół Tatr. W ten sposób unikatowy na skalę polską projekt VeloMałopolska umożliwił długodystansowe wyprawy, połączył miasta i ułatwił bezpieczny dojazd na rowerze do szlaków rowerowych. W ramach projektu wybudowano już 550 km (docelowo 1000 km), a kolejne 250 jest w trakcie realizacji. Szczególnym uznaniem wśród rowerzystów cieszy się malownicza trasa VeloDunajec oraz Wiślana Trasa Rowerowa. W tegorocznym konkursie „Turystyczne Skarby Małopolski” najciekawszym szlakiem turystycznym została wspomniana wyżej trasa VeloDunajec. Znany bloger rowerowy Szymon Nitka uznał ją też za najpiękniejszą w Polsce.

Ponadto sieć 8 tras VeloMałopolska została zaprojektowana tak, aby dotrzeć w każdy rejon województwa. Szlaki rowerowe przebiegają przez obszary cenne przyrodniczo i turystycznie, między innymi: Puszczę Niepołomicką, Pieniny oraz Tatry, a także łączą główne ośrodki miejskie. Do głównych tras VeloMałopolska dochodzą lokalne ścieżki i szlaki rowerowe.

Sam jestem entuzjastą roweru i chętnie korzystam z tego środka transportu. Namawiam wszystkich czytelników do wypróbowania którejś z małopolskich tras. Przewodnik i mapy można pobrać na telefon ze strony internetowej www.narowery.visitmalopolska.pl/.